کتاب «نقش تاریخی، اجتماعی و فکری اقوام تالش، گیل و دیلم در تاریخ ایران (از دوره آل بویه تا تا پایان عصر رضاشاه)» توسط دکتر عباس پناهی عضو هیئت علمی پژوهشکده گیلانشناسی دانشگاه گیلان تألیف شد.
در این کتاب، پژوهشگر تلاش دارد تا با بررسی اسناد و منابع تاریخی، نقش و کارکرد این اقوام گیلانی را در فراز و فرودهای این پهنه تاریخی مورد تحلیل و بررسی قرار دهد. از جمله مباحث مهم کتاب میتوان به بررسی ساختار اقتصادی گیلان و نقش آن بر تحولات داخلی و ملی ایران، نقش اقوام گیلانی در نبردهای تاریخی ایرانیان با انیرانیان، گیلانیان و رویارروی آنان با اعراب مسلمان، دیلمیان و مواجهه آنان با خلافتهای عربی، گیلانیان و تاثیر آنان در شکلگیری صفویان، نقش گیلانیان در برقراری مشروطیت در ایران، نقد و تحلیل جنبش جنگل و سایر فرایندهای تاثیرگذاری این اقوام کهن اشاره کرد.
